Wie is je naaste?

Foto: Tim Green

Deut. 30, 10-14 ; Lc 10, 25-37
Rabbi Akiba was een geleerd en vroom man, die dag en nacht bezig was met het bestuderen van de bijbel. Op zekere dag vroeg een Romein aan hem: “Waarom voedt uw God die de God van de armen is, de armen niet?”
Rabbi Akiba antwoordde: “Om ons aan de verdoemenis te laten ontkomen.”

De joodse filosoof Emmanuel Levinas, bij wie ik deze woorden vond voegt er aan toe: “Men kan niet sterker uitdrukken hoe onmogelijk het voor God is om de plichten en verantwoordelijkheden van de mens over te nemen.”

Dit gegeven vormt het hart van de evangelielezing van Lucas. Jezus raakt hierbij in een theologische discussie met een wetgeleerde die hem als leermeester aanspreekt: “Meester, wat moet ik doen om deel te krijgen aan het eeuwige leven?” In het hebreeuws betekent dit eeuwige leven: Gods wereld die doorbreekt in mensen. De vraag wordt dan: wat zal ik doen om niet mijn wereld maar Gods wereld te laten gebeuren? Jezus stelt hem op voet van gelijkheid een tegenvraag: wat staat er in de wet van Mozes? De wetgeleerde kende de Schrift: ”U zult de Heer uw God liefhebben met heel uw hart en uw naaste als u zelf”. (Deut. 6,5 en Lev.19,18) Jezus zegt: “U hebt juist geantwoord, doe dat en u zult leven.”

Op dat moment wordt het voor de wetgeleerde plotseling moeilijk. Hij voelt zich in verlegenheid gebracht. Natuurlijk kent hij de Wet. Heel dat doen wordt opeens een probleem. Waarom? Omdat juist dat doen zo’n opgave kan zijn. Zijn tweede vraag is daarom niet: wie is God? Dat weet hij blijkbaar, maar wie is mijn naaste? De wetgeleerde denkt in de taal van zijn verstand met deze theoretische vraag. Hij krijgt een praktisch antwoord vanuit het hart: “een zeker mens wordt beroofd, in elkaar geslagen en lag ten dode opgeschreven langs de weg.
Een zeker mens………….

Dat kan iedereen dus overkomen:
– in elkaargeslagen door roddels, onbegrip, discriminatie, vernederingen, jaloezie.
– beroofd worden van je identiteit, omdat je niet mag zijn wie je gewoon bent.
Je kunt je dan verschrikkelijk verlaten voelen en heel verdrietig.

Dan komen er twee mensen voorbij: bedienaren van de Wet en de eredienst: een priester en een leviet. Beiden zien het slachtoffer en lopen met een grote boog om hem heen. Dat zou je toch van deze mensen niet verwachten. Waarom liepen ze door? Niet omdat ze zo slecht waren maar omdat ze zo ontzettend goed waren: orthodox en zeer wetsgetrouw. Ze waren op weg naar de tempel en moesten straks de heilige riten uitvoeren en de voorgeschreven gebeden uitspreken. Aanraking met de bebloede en dood lijkende man zou hen voor de Wet onrein maken.

De keuze van de mens om het Woord te horen en te doen is een vrije keus: doorlopen dus! De mishandelde man werd daarmee het slachtoffer van een harteloze wetsuitvoering. De priester en de leviet kenden de Thora waarin hulp aan de vreemdeling en de mens in nood, hoogste prioriteit heeft. Ze hebben het slachtoffer gezien maar ze werden door de gewonde man niet geraakt.

De Wet zegevierde. Het Woord van God zat in hun hoofd, niet in hun hart. Daarmee werden ook zij slachtoffer van de Wet. Toen kwam er een Samaritaan voorbij. Geen volksgenoot, inSamaria was Jezus zelfs helemaal niet welkom, maar het was wel iemand die de Thora kende. Voor de wetskenners gold hij als een uitgestotene, als iemand die de Wet met voeten treedt, met wie geen dialoog mogelijk is. Die Samaritaan moest immers niets hebben van het hele godsdienstige systeem. Hij kan dus geen getuige zijn van Gods trouw.

Hij loopt trouwens ook niet met de pretentie rond dat hij zo vroom zou zijn. Hij ziet de mishandelde man en wordt, zoals de Statenvertaling zegt: “met innerlijke ontferming bewogen.”In de grondtekst staat er letterlijk dat hij ”tot het diepst van zijn ingewanden werd ontstoken.” Hij verzorgde de man, beurde hem op zijn rijdier en bracht hem naar een herberg waar hij op zijn kosten drie dagen kon blijven.
Dan bereikt het verhaal zijn climax met de vraag van Jezus: “Wie van deze drie is volgens u de naaste geworden van het slachtoffer?”
Het antwoord dat we verwachten is: de Samaritaan. De wetgeleerde zegt echter: “Die hem barmhartigheid bewezen heeft”. Barmhartig is een begrip dat bij de evangelist Lucas alleen op God van toepassing is. Je bent zo goed als God in een ontfermende houding als de ander daarom vraagt. Uitgesproken of niet uitgesproken. Het gaat om meer dan een ethische deugd. Het is een spirituele houding van bewogenheid, je innerlijk laten raken door de ander. De ander is het spoor naar God. Wie is mijn naaste? Die barmhartig is geweest voor mij.

De omkering is veelzeggend: de Samaritaan heeft zijn naaste niet uitgekozen maar hij is de naaste geworden van het slachtoffer. De naaste van iemand worden is altijd weer een uitdaging. Je kunt voorbijlopen, je schouders ophalen, denken dat het jouw zaak niet is. Alleen wie zich laat raken wordt de naaste van de ander Het zien van de ander kan een bewogenheid in je losmaken. Weerloosheid kan ontroeren. Het is iets dat je als het ware overkomt. Het kan een diepe verandering in je teweeg brengen. Op dat moment word je elkaars naaste. Wij hebben beiden wederzijdse hulp nodig. Ieder van ons heeft ooit wel eens ervaren hoe goed het is om iemand te ontmoeten die jou begrijpt, die jouw situatie verstaat. Iemand die olie en wijn bij zich heeft en je op zijn lastdier zet en zorg voor je draagt. Naastenliefde vraagt geen prestaties boven onze krachten.Wel vraagt naastenliefde gedetailleerde zorg die aansluit bij de situatie van de ander. Want de relatie tot het Goddelijke verloopt via de relatie tot de mensen en valt samen met sociale rechtvaardigheid. Zoals Rabbi Akiba zo resoluut antwoordde op de vraag van de Romein: ”Waarom voedt uw God die de God van de armen is, de armen niet?, om ons aan de verdoemenis te laten ontkomen”.

“Ga heen en doe gij evenzo”
Want het woord van God is dicht bij u,
in uw mond en in uw hart.
U kunt het dus volbrengen.

Geïnspireerd door: E. Levinas, ‘Het menselijk gelaat’
Liturgisch katern van de Stichting: ‘Midden onder u’

Maria Schröder, 14 juli 2019

Dit bericht is geplaatst in Nieuws, Overwegingen. Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *