Herdenken en vrijheid vieren; viering – lezing – belevingstocht. Vrijheid geef je door

(direct naar Herdenken, Slot)

Woord van welkom

Van harte welkom in deze wel heel bijzondere viering, lezing en belevingstocht in één. Onze bijeenkomst is een initiatief van een klein samenwerkingsverband van de Effata-gemeenschap in de Dominicuskerk, de Doopsgezind-Remonstrantse Gemeente in Nijmegen en het Augustijns Centrum de Boskapel. Samen vormen we wat we noemen een bezield verband. Namens deze drie gemeenschappen heet ik u van harte welkom in de Boskapel.

Welkom aan Hatikwa, het koor met een joods geluid, en aan Klezmore. Een bijzonder welkom aan Ria van den Brand, onderzoeker Spirituality Studies en Holocaust Studies aan de Radboud Universiteit.

100 jaar na het begin van de Eerste Wereldoorlog en 70 jaar na de bevrijding van Nijmegen staan we op 4 mei stil bij de slachtoffers van deze catastrofen. En we staan stil bij de slachtoffers van de talrijke conflicten waarin onze militairen een de-escalerende en stabiliserende rol probeerden te spelen.

Het begrip ‘slachtoffer’ wordt daarbij al te makkelijk versmald tot degenen die hun leven verloren hebben. Maar elke dode heeft familie, partner, kinderen, ouders, vrienden, die op hun beurt tot slachtoffer worden. En zo is het ook met hen die weliswaar levend, maar gewond, verminkt en getraumatiseerd naar huis komen.

En dan hebben we het nog niet over de wonden en littekens die tot in het tweede en derde geslacht doorgegeven worden. Over kinderen die opgevoed werden door ouders die door de oorlog beschadigd waren. Over leraren die niet beter wisten dan hun klas net zo te bejegenen als hun rekruten in de loopgraven. — Maar ook over mijn leraar latijn, die in de oorlog een been had verloren. Hij las met ons Julius Caesar omdat het moest, maar hij sloeg consequent alle passages over waarin veldslagen en gevechtshandelingen beschreven werden.

Ik ben opgegroeid in wat je misschien zou kunnen noemen een ‘ja-maar-generatie’: “ja” ik ben Duitser, “maar” ik ben niet zoals onze foute voorouders. Schoolreisjes naar Dachau, ontmoetingen met joden, uitwisselingsprogramma’s met Frankrijk. Als puber bracht ik elke zomervakantie door bij mijn uitwisselingsvriendje in de buurt van Parijs. En ik herinner me nog dat mijn Franse familie en ik een keertje een paar dagen logeerden bij een tante van hen in Brest, in Bretagne. Bij het afscheid zei de tante tegen mij: “Ik had me eigenlijk gezworen om nooit meer een Duitser mijn huis binnen te laten.” En na een pauze vervolgde ze: “Maar het is me gelukkig meegevallen.”

Als we stilstaan bij de slachtoffers in de breedste zin van het woord, en als al die slachtoffers nog enige zin mogen hebben, dan moeten we ook stilstaan bij de achterliggende patronen van het kwaad: Toen de Duitsers in 1943 een beetje moe werden van de niet al te succesvolle oorlog, toen hield Joseph Goebbels, de minister van volksvoorlichting zijn beruchte speech waarin hij schuimbekkend vroeg: “Wollt ihr den totalen Krieg?” en de gehersenspoelde mensenmassa krijste uitzinnig “Ja!” — Dan is het een teken aan de wand als in ons land geroepen wordt: “Willen jullie meer of minder Marokkanen?” Het zijn niet altijd alleen de anderen die fout zijn.

Daarom kan het herdenken van de slachtoffers niet zonder het vieren van de vrijheid. Dat we de vrijheid koesteren, maar vooral dat we van vrijheid een werkwoord maken: ‘vrijheid geef je door’.

Vrijheid dat is om het ‘ware, schone en goede’ tot bloei te laten komen. Dat begint in jezelf door, zoals Etty Hillesum het zegt, het struikgewas van je eigen innerlijke lawaai te temmen, en zo door te dringen tot wat er echt toe doet, God, liefde. Augustinus zou zeggen: “Keer terug naar je hart en herken in het beeld van God de schepper ervan.” Maar voor allebei is dat niet een proces ter meerdere eer en glorie van jezelf, nee, je moet deze ‘ich-haftigkeit’ juist overstijgen zodat je vruchtbaar bent voor de samenleving en bijdraagt aan vrijheid, vrede en recht.

Welkom in deze viering, lezing en belevingstocht in één. Fijn dat u er bent. Laten we herdenken en vieren, laten we stilstaan bij de slachtoffers en laten we vervolgens werk maken van een samenleving in vrijheid en vrede. Vrijheid geef je door.

Herdenken

Gedicht

Toen ze de communisten kwamen halen
heb ik niets gezegd
ik was geen communist
Toen ze de vakbondsleden kwamen halen
heb ik niets gezegd
ik was geen vakbondslid
Toen ze de joden kwamen halen
heb ik niets gezegd
ik was geen jood
Toen ze de katholieken kwamen halen
heb ik niets gezegd
ik was geen katholiek
Toen kwamen ze mij halen
en er was niemand meer om iets te zeggen

(Martin Niemöller, Duitsland. Uit: De dag dat je brief kwam (1988). Vertaling Petra Catz.)

Vrijheid geef je door

Wie opgesloten wordt, verliest zijn vrijheid, maar wie wordt uitgesloten ook. Als je wordt uitgesloten omdat je ‘anders’ bent, schendt dat je vrijheid om jezelf te zijn, met jouw eigenschappen en overtuigingen. Helaas wordt vaak van mensen geëist dat ze zich aanpassen aan een meerderheid. Als ze dat niet doen komen ze niet aan werk, mogen ze niet laten zien wie ze zijn, wat ze geloven of voor anderen voelen. Maar in een vrije samenleving zien mensen elkaar over en weer staan. Dat betekent niet dat je iedereen sympathiek vindt. Sommige mensen gedragen zich zo onuitstaanbaar dat je ze liever niet meer tegenkomt. Maar als iemand al van tevoren denkt dat een ander niet deugt omdat hij tot de ‘verkeerde’ groep hoort, is er iets mis.

Vrijheid is meer dan elkaar met rust laten, iets anders dan je gang gaan alsof er geen ander mens is. Ontmoetingen tussen mensen met verschillende ideeën zijn vaak een bron van creativiteit en ondernemerschap. Mensen zijn op elkaar aangewezen. Aan deze fundamentele wederkerigheid mag nooit worden getornd.

Wie zich door het principe van wederkerigheid laat leiden, zoekt naar mogelijkheden om achtergestelde en uitgesloten groepen en individuen bescherming te bieden. Vergroting van hun weerbaarheid en hulp aan mensen in nood zijn een paar van de manieren waarop dat kan worden gedaan. Uitsluiting begint vaak klein, zonder dat mensen er lang over nadenken. Jaren later verhaalde een Joods meisje wat er gebeurde nadat in Duitsland de nazi’s aan de macht waren gekomen: stap voor stap werden Joodse burgers geïsoleerd, terwijl veel mensen om hen heen onverschillig toekeken. Eerst moesten Joodse kinderen naar een andere school en een ster dragen; niet lang daarna wilde het vriendinnetje van haar vroegere school niet eens meer terugzwaaien als ze elkaar op straat tegenkwamen. Toen al was de wederkerigheid van de samenleving verbroken. Het effende de weg voor de Holocaust. Er waren daar en in de buurlanden heel wat mensen die het kwaad wel zagen, maar dachten dat het voorbij zou gaan. Als het besef van wederkerigheid groter was geweest, waren ze misschien wel in actie gekomen.

(Ingekorte versie van een tekst van prof.dr. Ernst Hirsch Ballin bij gelegenheid van het jaarthema 2014 Vrijheid geef je door in wederkerigheid. Met dank aan Marcel Becker)

Slot

Dat we ons gezegend weten
door de bron van alle leven,
Moge de vrede
ons richten op onze levensweg.
Moge de liefde
ons verwarmen en bezielen.
Moge de lichtende kracht ons begeleiden.
Gaan we zo op weg
naar een wereld vol vrede liefde en licht
nu en alle dagen van ons leven.

Afsluiting

Fijn dat u vandaag hier was. Het was ook voor ons Bezield Verband een experiment. Het is eigenlijk voortgekomen uit het feit dat we Klezmore bereid gevonden hadden om eens in een reguliere viering van de Boskapel te komen spelen, Vervolgens leek het ons leuk om dit op 4 mei te doen. En omdat Klezmore en Hatikwa een soort symbiotische verhouding met elkaar hebben kwam Hatikwa er gauw bij. En opeens ontstond er een sneeuwbaleffect en was het op gegeven moment logisch om dit met de Effata-geloofsgemeenschap, de Doopsgezind-Remonstrantse Gemeente en het Augustijns Centrum de Boskapel sámen te doen. En laten we het dan ook maar net iets anders worden dan een gewone viering. Laten we een viering houden die op een symposium lijkt, en laten we het een lezing worden waarin ook de dimensie van het vieren aan bod komt.

Fijn dat u het aangedurfd hebt om naar deze niet alledaagse bijeenkomst te komen.
Ik wil dan ook Klezmore en Hatikwa danken, die de steen aan het rollen brachten.
En ik wil met name Ria van den Brand danken voor haar lezing.

Onze dank ook aan

Annemarie Revenberg
Annet en Frits Muller
Gemma van den Broek
De Bloemsiergroep
Annemieke Pacilly
Birgitte Ligtenberg
en de vele vrijwilligers uit de drie gemeenschappen

En ook dank aan u, dat u door uw komst deze dag mogelijk gemaakt heeft. Zoals u zich kunt voorstellen zijn er gelukkig nog meer mogelijkheden om deze dag mogelijk te maken. U heeft zeker al de mandjes gezien, daar kunt u graag een vrijwillige bijdrage achterlaten. Dus, als u dat nog niet gedaan heeft, maakt u van die mogelijkheid gerust alsnog gebruik.

Augustinus zegt:

Het zijn slechte tijden! Het zijn moeilijke tijden!
Dat zeggen de mensen tenminste.
Maar wat is er dan zo slecht aan de wereld?
Want de hemel, de aarde en het water zijn niet slecht,
en alles wat daarin is, vissen, vogels en bomen ook niet.
Al die dingen zijn goed.
Nee, het zijn slechte mensen die de wereld slecht maken!
Laten wij liever goed leven, dan worden de tijden vanzelf goed.
Wij zijn de tijden.
Zoals wij zijn, zijn de tijden….
(Preek 80,8)

en ik wil afsluiten met een liedtekst van Henny Vrienten, die hij in opdracht van de Oecumenische Studentengemeente Utrecht heeft geschreven:

Wegzending

Doe maar, durf maar,
ga op weg,
pak je stok en wandel,
struikel, val, sta op.
Bergen worden vlakten
waar zie je tegenop?
Doe maar, durf maar,
ga en leef!

Deze dag was een initiatief van:
Bezield Verband Nijmegen, een samenwerkingsverband van de Effata-gemeenschap in de Dominicuskerk, de Doopsgezind-Remonstrantse Gemeente Nijmegen, en het Augustijns Centrum de Boskapel.
Voorbereiding: Antoinette Meys, Marcel Becker, Piet Muller, Frits Muller, Annemie Herinx, Els de Clercq, Ekkehard Muth
Met dank aan vele vrijwilligers uit de drie gemeenschappen

Voorgangers:
Annemie Herinx, pastor Effata-geloofsgemeenschap
Els de Clercq, predikant van de Doopsgezind Remonstrantse Gemeente, Nijmegen
Ekkehard Muth, pastor van het Augustijns Centrum de Boskapel
Muziek: Klezmore
Koor: Hatikwa – Nijmeegs koor met een joods geluid

Dit bericht is geplaatst in Nieuws. Bookmark de permalink.

Geef een reactie