Dan kun je verder – bij 70 jaar bevrijding van Nijmegen

“Onze lieve Vrouwke, geef hen nog een douwke” &mdash zo baden ze in de kelders tussen Nijmegen en Eindhoven als er weer eens de V2-raketten overvlogen. Het was namelijk juist hier boven onze hoofden dat de tweetrapsraketten moesten overschakelen van de eerste naar de tweede trap, en als dat niet lukte kwamen ze hier neer. Met alle gevolgen van dien.

Welkom in de Boskapel waar we vanochtend op een bijzondere manier willen stilstaan bij 70 jaar bevrijding van Nijmegen. We horen ooggetuigenverhalen uit de tijd van de bevrijding. We horen het Parnassuskoor, met muziek die ons wil helpen om verder te kunnen zonder oorlog. En we horen het visioen van Jesaja over het rijk van vrede met een kind als vredevorst. De lezing die we anders alleen met kerst lezen, maar het visioen houdt ons elke dag gaande.

Vaak denken we dat met de bevrijding de gruwelijke oorlogstijd afgesloten werd en dat de mensen blij en opgelucht weer konden overgaan tot de orde van de dag. Maar niets is minder waar. voor Nijmegen betekende de bevrijding in eerste instantie nog meer oorlog dan in de oorlogsjaren daarvoor. En de oorlog heeft wonden geslagen die in geen 70 jaar kunnen genezen. Het was en is nog steeds een hele weg om verder te kunnen.

En als we vandaag de dag naar het midden oosten kijken en naar de oorlogsdreiging in Oekraïne dan zien we dat er ook na 70 jaar nog een hele weg te gaan is.

Met het thema Dan kun je verder bedoelen we dan ook niet dat de bevrijding het startpunt vormde van waaruit we verder konden. Want zoals dat voor Nijmegen niet gold bestaat er misschien wel nooit een punt waar je kunt zeggen: nu is alles bereikt, nu staan alle signalen op groen, nu kun je verder. Nee, met ‘dan kun je verder’ denken we aan de mensen voor ons, de ouderen onder ons die al verder gingen toen in Nijmegen alles in puin geschoten werd. We denken aan de mensen die midden in de duisternis toch verder gaan het licht achterna. En we hopen dat het visioen ons zo gaande houdt dat we elke dag wel een keer kunnen zeggen: “Dan kun je verder.”

In de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest. Amen

Lezing: Jesaja 9, 1-6

Overweging

Eergisteren was ik gevraagd om voor te gaan in een viering van een familie. Vrijdag was het namelijk precies 70 jaar geleden dat de vader als toen 15-jarige knul zijn oudere broer doodgeschoten en heeft zien worden en zien verbranden in de uitslaande brand van hun huis. De volgende dag heeft hij de verkoolde resten onder het puin vandaan gehaald en in een houten wijnkrat provisorisch begraven. — Sindsdien liep hij zijn hele leven lang met dit trauma rond. Geen dag gaat voorbij dat hij niet over zijn broer vertelt. Zijn kinderen hebben het idee dat zij hun oom die zij nooit gekend hebben beter kennen dan hun eigen vader. Toen een van de dochters mij belde om mij voor deze viering te vragen zei ze: “Ik ben tweedegeneratieslachtoffer.”

Bij oorlog denken we meestal alleen maar aan de zeg maar ‘eerstelijns-slachtoffers’, aan degenen die gesneuveld zijn. Maar oorlog maakt veel en veel meer slachtoffers. In mijn kindertijd had je in bussen en treinen nog extra plaatsen voor ‘Kriegsversehrten’ (oorlogsinvaliden), en ook al bracht je het er lichamelijk goed van af dan was je vaak voor het leven gewond en getekend aan je ziel. Vervolgens heb je getraumatiseerd als je was je kinderen opgevoed, en heeft die generatie belangrijke beslissingen genomen in politiek en economie. Met tweedegeneratie- en misschien wel derdegeneratieslachtoffers als gevolg.

Soms zien we oude filmpjes van de intocht van de geallieerden met allemaal jubelende mensen op straat. Er wordt gefeest en gedanst, en is er opluchting alom. Dan zou je de indruk kunnen krijgen dat met de bevrijding alles weer goed was. Dat je vanaf dat moment weer verder kon. Maar niets is minder waar. En voor Nijmegen was het al helemaal niet zo. Omdat de operatie Market Garden bij de inmiddels spreekwoordelijke ‘brug te ver’ in Arnhem vast kwam te zitten werd Nijmegen frontstad. Er zijn in Nijmegen tussen de bevrijding vandaag 70 jaar geleden en het einde van de oorlog op 5 mei meer mensen omgekomen dan tijdens het vergissingsbombardement op 22 februari. De bevrijding was in Nijmegen geen feest maar het begin van een lange zware weg.

“Het juk dat op hen drukte, de stok op hun schouder, de zweep van de drijver” werden in de acht maanden na de bevrijding zwaarder en pijnlijker dan tijdens de jaren van de oorlog zelf. We hebben het gehoord in de verhalen van mevrouw Van der Laar-Van Kalmthout en van mevrouw Pollman-Wardenier. En hier zitten nog velen onder ons die de verhalen herkennen en met hun eigen herinneringen kunnen aanvullen. De bevrijding was niet zozeer een keerpunt in de geschiedenis, de bevrijding was, en is nog steeds een lang proces. De bevrijding is niet alleen een kwestie van verwerking bij eerste-, tweede-, derdegeneratieslachtoffers. De bevrijding is een dagelijkse, continue weg van ons allemaal, door de generaties heen.

Bevrijding is een opgave die onszelf overstijgt. Dat wisten ze ook al in de bijbel. Daarom heeft Jesaja het visioen van bevrijding in de tegenwoordige tijd opgeschreven. Hij had het ook in de onvoltooid verleden tijd kunnen kunnen schrijven, maar dan had je misschien de indruk kunnen krijgen net als bij de oude filmpjes van de intocht van de geallieerden dat het daarna allemaal koek en ei is. En hij had het ook in de toekomstige tijd kunnen schrijven, maar dan hadden we ons er misschien bij neergelegd zoals het is omdat we het toch nooit zouden bereiken.

Nee, hij schrijft het in de tegenwoordige tijd. Bevrijding moet nu gebeuren en bevrijding moet doorgaan. — Jesaja schrijft deze woorden in de 8e eeuw voor Christus midden in de oorlogsdreiging van Assyrië tegen Juda en Israël, en midden in een situatie waar men samenwerking zocht met Egypte en andere anti-Assyrische coalities. Hij zou eens moeten weten hoe profetisch zijn woorden zouden zijn, want het conflict tussen Israël en de Palestijnen, de burgeroorlog in Syrië en de opmars van de beweging Islamitische Staat maken dit gebied nog steeds tot de meest explosieve brandhaard op aarde. — Bevrijding is groter dan de afgelopen 70 jaar, bevrijding is een opgave in de tegenwoordige tijd van elke generatie.

Bevrijding overstijgt onszelf en vaak ook onze kracht, zoals bij die familie waar ik afgelopen vrijdag een viering mocht verzorgen. Bevrijding heeft dan ook een overstijgend visioen nodig. “Het volk dat in duisternis wandelt ziet een schitterend licht.” “Iedere laars die dreunend stampte en elke mantel waar bloed aan kleeft, ze worden verbrand.” “Aan de vrede zal geen einde komen.” We lezen dit visioen normaal gesproken alleen met kerst, en dan denken we aan de gezellige lichtjes en de warme sfeer thuis. Maar het visioen geldt elke dag. Het houdt ons elke dag gaande. Elke dag in de tegenwoordige tijd, generatie op generatie, door de tijden heen.

Zo kun je verder.

Ekkehard Muth

Dit bericht is geplaatst in Nieuws. Bookmark de permalink.

Geef een reactie